Samos Trial Monitoring - 22-24 June 2026
| June 29, 2026 | Trial Monitoring |
Greek version below
On 22 June 2026, trial observer from I Have Rights (IHR), a member organisation of the Border Violence Monitoring Network (BVMN), attended the first instance hearings before the Single-Member Court of Appeals of the Aegean in Samos. On 24 June 2026, trial observer from the Border Violence Monitoring Network (BVMN) monitored the appeal hearings before the Three-Member Court of Appeals of the Aegean in Samos
On 22 June the hearing concerned the first instance stage of 7 cases involving 8 defendants. The defendants were nationals of the Democratic Republic of Congo, Chad, Sudan, Palestine and Turkey.
On 24 June the observer monitored 6 appeal cases involving 6 defendants and 1 first-instance case which was heard before the Three Member Court, due to the gravity of the charges, which included illegal transport that resulted in loss of life. Defendants were nationals of Turkey, Syria, Egypt, Moldova and Russia.
The trial observer was present to assess compliance with Article 6 of the European Convention on Human Rights (ECHR) and relevant provisions of Greek criminal procedure.
Defendants were charged under Article 25 of Law 5038/2023, relating to the unauthorised transport of third-country nationals, with aggravating circumstances such as acting for profit and endangerment of life. Sanctions under this provision include imprisonment of up to 10 years and fines of €30,000–€60,000 per person transported; a minimum of 10 years’ imprisonment and fines of €60,000–€100,000 per person if committed for profit; and a minimum of 15 years’ imprisonment and a fine of €200,000 per person if life is endangered. In addition, all defendants faced charges under Article 83 of Law 3386/2005 for unauthorised entry, which carries a minimum three-month custodial sentence and a fine of at least €1,500.
Of the monitored cases on 22/6, three resulted in acquittals, one resulted in conviction, one was postponed for the completion of the age assessment process since the defendant claimed that he is a minor and should therefore be referred to the competent Juvenile Court and one case involving two defendants ended with a plea deal. One defendant who was not in pre-trial detention was absent from the hearings.
Of the monitored appeal cases on 24/6, one resulted in acquittal and five resulted in convictions. The first-instance case was postponed pursuant to a postponement request according to Article 352 of the Code of Criminal Procedure in order to allow the defendant to obtain a birth certificate from Egypt and substantiate an objection that he was a minor at the time of the alleged offence. The court will subsequently determine whether the case should be referred to the competent Juvenile Court.
Legal Representation
The defendants were present in court and were represented by lawyers from the Human Rights Legal Project and other privately appointed lawyers.
Comments: The defence lawyers of Human Rights Legal Project demonstrated a high level of preparation and a thorough knowledge of the case file. During the defence submissions and during the hearing, the defense lawyers primarily relied on Article 3(3)(e) of the Migration Code as the main legal basis for their arguments. Article 3(3)(e) of Law 5038/2023 (Migration Code) provides that:
"The provisions of this Code shall not apply to: … (e) beneficiaries of international protection and applicants for international protection within the meaning of the 1951 Geneva Convention relating to the Status of Refugees."
As a subsidiary legal basis, the defense also invoked the state of necessity and argued that there was no intent to facilitate illegal entry. They maintained that the accused persons were seeking international protection and had fled their countries of origin due to war and a well-founded fear of persecution, within the meaning of the 1951 Geneva Convention relating to the Status of Refugees
During the hearing, the court allowed the defence sufficient time to examine witnesses and develop its arguments. Trial observers also noted active interaction between the defence, prosecution, and the court throughout the proceedings.
On the 24/6 defence representation varied between cases. One defendant represented by Human Rights Legal Project (HRLP), while others were represented by privately appointed lawyers or state-appointed counsel.
Observers noted significant differences in the extent to which defence arguments were developed and substantiated. In particular, the lawyer from HRLP and one privately appointed lawyer introduced elaborate arguments on why their clients fulfill the criteria of Article 3 that they’re invoking, presented evidence and relevant case law to the Court, substantiated the lack of criminal intent, absence of profit, and situations of necessity. In other cases, little to no evidence was submitted in support of defence claims and legal arguments were presented in an extremely limited and unprepared manner.
Interpretation
Interpretation was provided throughout the proceedings. However, in the majority of cases on 24/6 interpretation took place through a double interpretation process, involving translation from one language into English and subsequently into Greek.
While observers did not identify major communication failures during the monitored hearings, double interpretation inherently increases the risk of inaccuracies, omissions, loss of nuance and the full participation of the defendant in the proceedings. Such risks are particularly significant in criminal proceedings carrying severe custodial sentences, where effective participation depends on defendants being able to fully understand and follow the proceedings against them.
Timeliness of Proceedings
The duration of the hearing was considered adequate and allowed for the completion of all procedural stages.
Both the judge and the prosecutor provided sufficient time for the defence to question the prosecution witnesses and to present arguments concerning the charges. Witnesses were also able to elaborate on the facts of the case without apparent interruption.
The prosecutorial submissions were structured and analytical, addressing the individual circumstances of each defendant and taking into account the concept of international protection.
The hearing that led to conviction lasted approximately 30 minutes. Given the seriousness of the charges and the legal issues involved, the duration of the proceedings appears relatively short. This raises concerns as to whether sufficient consideration was given to all relevant facts and legal arguments presented by the defense.
Claims and Objections
Main claims presented by defence lawyers were article 3 and supporting claims of lack of intent and state of emergency in cases where defendants were threatened by people holding guns to drive. No formal procedural objections were raised during the hearing.
On 24/6, several legal arguments and objections were raised. Particular attention was given to claims under Article 3 of Law 5038/2023, which provides protection from criminalisation in specific circumstances involving refugees and asylum seekers.
The case where the Court examined the Article 3 claim more extensively, concerned a Turkish Kurdish filmmaker represented by Human Rights Legal Project. The defence argued that the defendant faced a genuine risk of political persecution in Turkey due to his political opinions and professional- artistic activities. Documentary evidence was submitted indicating previous legal proceedings against him and restrictions imposed by Turkish authorities in relation to allegations of anti-state propaganda.
Observers noted that both the prosecutor and the court engaged extensively with these claims, starting from questioning the authenticity and evidentiary value of documents originating from Turkey and seeking to verify whether the alleged risks were substantiated. The prosecutor acknowledged that she initially struggled to accept the Article 3 argument, noting that immediate danger is not always easily established in cases involving Turkish nationals. Nevertheless, after examining the evidence, she concluded that the defendant faced a genuine risk of political persecution if returned to Turkey and recommended that Article 3 should prevail. The defence agreed with this reasoning. Ultimately, the court acquitted the defendant on the basis of reasonable doubt.
Article 3 was also invoked in a case involving a Syrian asylum seeker. The defence argued that the defendant had fled Syria after his home was destroyed from bombings, had spent many years in Turkey, and faced a real risk of deportation back to Syria after the expiration of his identity documents in Turkey. The defence maintained that the defendant's actions amounted to self-transport motivated by necessity rather than criminal conduct.
Observers noted that both the prosecutor and the court placed considerable emphasis on the defendant's asylum procedure. Proceedings were interrupted while efforts were made to obtain and examine the initial asylum decision issued by the Greek Asylum Service. This raises concerns regarding the apparent reliance on asylum procedures within criminal proceedings. The determination of refugee status falls within the competence of administrative asylum authorities, whereas criminal courts are tasked with assessing criminal responsibility. In the context of Article 3, the relevant question is whether the defendant was acting under circumstances of immediate danger at the time of the alleged offence. Excessive reliance on pending or previous asylum decisions risks conflating two distinct legal procedures serving different purposes. The prosecutor ultimately argued that Article 3 could not be interpreted so broadly as to exempt all Syrian nationals from criminal liability and emphasised that the defendant had established a life, employment and family ties in Turkey. The court rejected the claim.
Additional claims concerned the absence of objective elements of the offence, lack of gain, lack of profit, and situations of necessity or emergency. These objections were rejected.
Evidence
The trial observer notes that, in many migration-related criminal cases, courts are required to assess allegations of illegal transport on the basis of very limited evidence. This may create challenges in ensuring that criminal responsibility is established in accordance with the applicable standard of proof and the principle of the presumption of innocence. In such cases, particular attention should be paid to the quality, reliability, and sufficiency of the evidence presented before the court.
The observer further notes that, during the proceedings, questions were raised regarding the availability of evidence supporting the defendants’ claims concerning their countries of origin and their need for international protection. While the examination of factual elements is an important aspect of any legal assessment, it should be recognized that asylum seekers often face significant practical and legal obstacles in obtaining documentary evidence from their countries of origin. Individuals fleeing armed conflict, persecution, or serious human rights violations may be unable to safely contact authorities, obtain official documents, or gather other forms of supporting evidence from their home countries.
For this reason, international refugee law and EU asylum law recognize that applicants for international protection may not always be in a position to substantiate their claims through documentary evidence alone. The assessment of such claims therefore requires a holistic evaluation of the applicant’s statements, the individual circumstances of the case, and relevant and up-to-date country-of-origin information. In this context, the absence of documentary evidence should not automatically undermine the credibility of an asylum seeker’s claim, particularly where obtaining such evidence would be impossible or would expose the asylum seeker or their family members to risk.
At the same time, it should be recalled that the substantive examination of an asylum application falls within the competence of the Asylum Service at first instance and the Appeals Authority at second instance, both of which are specifically mandated and equipped to assess international protection claims in accordance with national, EU, and international law. These authorities are responsible for evaluating the credibility of applicants, the risks they may face upon return, and the availability of international protection. While criminal courts may need to consider issues related to international protection when applying relevant provisions of criminal law, the primary responsibility for determining the merits of an asylum claim rests with the competent asylum authorities. This distinction is important in order to preserve the respective roles of criminal and administrative procedures and to ensure legal certainty and consistency in the assessment of international protection claims.
On the 24/6 hearings, particularly those supported by HRLP and 1 privately appointed lawyer, documentary evidence was introduced in support of defence claims. In other cases, however, little evidence was submitted beyond the contents of the case file.
Observers further note that the court's insistence on obtaining the asylum decision of the Syrian defendant and examining the asylum claims of defendants in depth to assess whether they can receive protection under article 3, in the context of criminal proceedings illustrates the need to maintain a clear distinction between asylum procedures and criminal adjudication. While asylum decisions may provide relevant contextual information, criminal liability should be assessed independently and on the basis of the legal criteria applicable to criminal proceedings. The repeated judicial focus on the asylum file risked blurring this distinction and suggested that the criminal court was, at least to some extent, engaging with matters more appropriately reserved for the administrative asylum process.
Observers noted that considerable attention was devoted to questioning whether documents indicating the pending criminal case against the defendant in Turkey constituted original documents due to the absence of official stamps on translated versions. While authenticity is a legitimate concern, the focus on formal deficiencies risked overshadowing the substantial evidentiary value of documents supporting the defendant's claims of political persecution. Ultimately, the court appears to have taken the substance of the evidence into consideration, contributing to the defendant's acquittal on the basis of reasonable doubt.
Witnesses
In only two cases were witnesses called by the defense. The court afforded these witnesses the opportunity to testify, and communication with the court was facilitated through interpreters provided by the defense. The interpretation enabled the witnesses to present their testimony and respond to questions during the proceedings.
On 24/6 observers were particularly concerned by the absence of witness examination. Given the seriousness of the charges and the severity of the potential penalties, the lack of oral evidence raises questions regarding the extent to which courts are able to conduct a full and individualised assessment of the facts of each case. Reliance primarily on written case files limits opportunities for adversarial examination and may undermine the effective exercise of defence rights under Article 6 ECHR
Decisions and Sentences
During the proceedings on 22/6 in the two cases, the prosecutor expressed reservations regarding the establishment of guilt and subsequently interrupted the hearing for approximately one and a half hours before delivering the prosecutorial proposals. In one case, the prosecutor proposed the acquittal of the accused. In the second case, although the prosecutor ultimately proposed a guilty verdict, the submission itself reflected significant concerns and doubts regarding the defendant's criminal liability. In the latter case, the court ultimately acquitted the accused person. However, the court did not provide a clear explanation for its reasoning and did not base the acquittal on Article 3(3)(e) of the Migration Code.
The only conviction observed was rendered following a hearing that lasted approximately thirty minutes, which raises concerns regarding the quality and thoroughness of the proceedings. Given the severity of the sentence ultimately imposed, these circumstances continue to raise concerns regarding the depth of judicial examination.
At the same time, the observer notes that the hearings resulting in acquittals were also relatively brief. However, in those cases, the proceedings appeared to focus primarily on the individual circumstances of the accused persons, particularly their status as applicants for international protection and the applicability of Article 3(3)(e) of the Migration Code. Moreover, the limited evidentiary basis presented in those cases may have contributed to a more straightforward assessment of the facts and legal issues. While the relatively short duration of these hearings does not in itself raise the same concerns as in the conviction case, it nevertheless highlights the importance of ensuring that decisions, whether resulting in acquittal or conviction, are based on a sufficiently thorough examination of all relevant evidence and circumstances.
The concerns arising from the conviction are further amplified by the severity of the sentence imposed, namely ten years of imprisonment to be served. Given the significant consequences of such a sentence for the individual concerned, it is particularly important that the underlying proceedings provide robust procedural safeguards and a comprehensive assessment of the evidence. More broadly, the imposition of lengthy custodial sentences in migration-related cases continues to raise questions as to whether such penalties effectively serve the rehabilitative and corrective purposes of punishment, especially in cases involving individuals who may themselves be in need of international protection and where the evidentiary basis for criminal responsibility may be limited. These considerations warrant continued scrutiny in light of the principles of proportionality, individualised justice, and the fundamental objectives of criminal punishment.
On 24/6, Of the six appeal cases monitored, one resulted in acquittal and five resulted in convictions.
Observers welcome the acquittal of the Turkish defendant and note positively the detailed examination of the Article 3 claim by both the prosecutor and the court. The case demonstrated a willingness to engage with complex factual circumstances and individual risk assessments.
At the same time, all remaining defendants were convicted and the various objections raised by the defence were rejected.
Prosecutorial reasoning
The prosecutor presented a detailed and individualised assessment of the defendants' criminal responsibility, demonstrating awareness of the particular vulnerabilities and protection needs that may arise in cases involving applicants for international protection. Such an approach is significant, as it reflects sensitivity to the human rights dimensions of migration-related criminal proceedings and promotes an individualized assessment of each case. Throughout the proceedings, Article 3(3)(e) of the Migration Code was interpreted in light of the 1951 Geneva Convention relating to the Status of Refugees and the relevant framework of European Union asylum law, reflecting an effort to ensure that domestic criminal legislation was applied consistently with international and European Union law, particularly in cases where criminal liability intersects with the right to seek asylum and obtain international protection.
The trial observer notes that it is important for judicial actors, including prosecutors and judges, to approach cases involving asylum seekers and refugees with an understanding of the circumstances that may have compelled individuals to flee their countries of origin. While judicial decisions must be based on the law and the evidence before the court, awareness of the realities faced by persons seeking international protection contributes to the effective safeguarding of fundamental rights and helps ensure that legal provisions are interpreted and applied in a manner consistent with international human rights standards.
At the same time, the prosecutor sought to assess certain aspects of the defendants’ claims for international protection in order to determine whether Article 3(3)(e) was applicable. While such considerations may be relevant for the purposes of criminal proceedings, it should be noted that the primary responsibility for examining the substance of asylum claims lies with the competent asylum authorities, within the framework of an administrative procedure specifically designed for that purpose.
Nevertheless, the trial observer considers it positive that the prosecutor took into account relevant principles of refugee and asylum law when assessing criminal responsibility. Criminal courts and prosecutors increasingly encounter cases in which domestic criminal law interacts with international refugee law and European Union asylum law. In such cases, it is essential that judicial actors consider applicable international conventions, EU legislation, and the relevant jurisprudence, in order to ensure that criminal proceedings do not undermine the rights afforded to applicants for and beneficiaries of international protection. Such an approach strengthens legal certainty, promotes coherence between different branches of law, and contributes to the effective protection of fundamental rights.
On 24/6, Observers noted a generally more individualised approach in the prosecutorial proposals than in previously monitored proceedings. In several appeal cases, prosecutors recommended converting the harsher sentence of katheirxi (25 years) imposed at first instance into filakisi, significantly reducing the effective sentence to be served. Prosecutor also assessed defendants' personal circumstances and conduct during detention, supporting the recognition of mitigating circumstances where appropriate, including educational achievements and work undertaken in prison. At the same time, the prosecutorial approach to Article 3 claims varied considerably. While the prosecutor supported the application of Article 3 in the case of the Turkish defendant after accepting that he faced a genuine risk of political persecution, similar arguments raised in other cases, including that of a Syrian asylum seeker, were rejected on the basis that the exemption should be interpreted restrictively.
General Observations and Conclusions
The trial observer found that the Samos Court appeared to make genuine efforts to adhere to the guarantees of a fair trial. The proceedings observed were generally consistent with core procedural safeguards, including an individualized assessment of the defendants’ circumstances and a thorough examination of the evidence and legal issues raised during the hearing.
The trial observer reiterates that Article 6 of the European Convention on Human Rights (ECHR) constitutes a fundamental safeguard, requiring courts to ensure fair trial guarantees in accordance with the Convention and the relevant jurisprudence of the European Court of Human Rights. While these standards should be applied consistently as a matter of ordinary judicial practice, the efforts observed during these hearings to ensure a fair and comprehensive examination of the cases constitute a positive step toward safeguarding fair trial rights.
At the same time, in some of the hearings observed, tensions arose between the prosecutor and the presiding judge, on the one hand, and the defense lawyers, on the other. These exchanges primarily concerned procedural and legal issues raised during the proceedings. Although such disagreements are not uncommon in adversarial proceedings, they underscore the importance of maintaining an atmosphere of mutual respect and ensuring that defense counsel are able to present their arguments effectively and without undue constraint, in accordance with the principles of equality of arms and the right to an effective defense.
However, concerns remain regarding whether all fair trial guarantees were fully respected in the case of the defendant who was ultimately convicted. The hearing in that case lasted approximately 30 minutes. Given the seriousness of the charges and the legal issues involved, the duration of the proceedings appears relatively short. This raises questions as to whether sufficient consideration was given to all relevant facts, evidence, and legal arguments presented by the defense.
Furthermore, questions arise as to whether the principle of the presumption of innocence was fully respected throughout the proceedings. Under this principle, any reasonable doubt regarding a defendant’s guilt should operate in favour of the accused (in dubio pro reo). In light of the concerns and reservations expressed during the hearing, it remains unclear why these doubts did not ultimately result in a more favourable assessment of the defendant’s case. The absence of a clear explanation in the court’s reasoning makes it difficult to assess the extent to which these concerns were taken into account in reaching the final verdict.
—-------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Στις 22 Ιουνίου 2026, παρατηρητρια δίκης από την I Have Rights (IHR), οργάνωση-μέλος του Border Violence Monitoring Network (BVMN), παρακολούθησε τις πρωτοβάθμιες ποινικές δίκες ενώπιον του Μονομελούς Εφετείου Αιγαίου στη Σάμο. Στις 24 Ιουνίου 2026, παρατηρητρια δίκης από το Border Violence Monitoring Network (BVMN) παρακολούθησε τις εφετειακές διαδικασίες ενώπιον του Τριμελούς Εφετείου Αιγαίου στη Σάμο.
Στις 22 Ιουνίου, η παρακολούθηση αφορούσε τις επτά (7) υποθέσεις σε πρώτο βαθμό που αφορούσαν οκτώ (8) κατηγορούμενους. Οι κατηγορούμενοι ήταν υπήκοοι της Λαϊκής Δημοκρατίας του Κονγκό, του Τσαντ, του Σουδάν, της Παλαιστίνης και της Τουρκίας.
Στις 24 Ιουνίου, η παρατηρήτρια παρακολούθησε έξι (6) εφέσεις που αφορούσαν έξι (6) κατηγορούμενους, καθώς και μία (1) πρωτοβάθμια υπόθεση, η οποία εκδικάστηκε ενώπιον του Τριμελούς Εφετείου λόγω της ιδιαίτερης βαρύτητας των κατηγοριών, οι οποίες περιλάμβαναν παράνομη μεταφορά που είχε ως αποτέλεσμα την απώλεια ανθρώπινων ζωών. Οι κατηγορούμενοι ήταν υπήκοοι της Τουρκίας, της Συρίας, της Αιγύπτου, της Μολδαβίας και της Ρωσίας.
Η παρατηρήτριες παρευρέθηκαν με σκοπό την αξιολόγηση της συμμόρφωσης της διαδικασίας με το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και με τις σχετικές διατάξεις της ελληνικής ποινικής δικονομίας.
Οι κατηγορούμενοι αντιμετώπιζαν κατηγορίες βάσει του άρθρου 25 του Ν. 5038/2023, σχετικά με τη παράνομη μεταφορά υπηκόων τρίτων χωρών, με επιβαρυντικές περιστάσεις όπως η τέλεση της πράξης με σκοπό το κέρδος και η πρόκληση κινδύνου. Οι προβλεπόμενες κυρώσεις περιλαμβάνουν κάθειρξη έως δέκα (10) έτη και χρηματική ποινή από 30.000 έως 60.000 ευρώ για κάθε μεταφερόμενο πρόσωπο· κατ’ ελάχιστον δέκα (10) έτη κάθειρξης και χρηματική ποινή από 60.000 έως 100.000 ευρώ ανά μεταφερόμενο πρόσωπο όταν η πράξη τελείται με σκοπό το κέρδος· καθώς και κατ’ ελάχιστον δεκαπέντε (15) έτη κάθειρξης και χρηματική ποινή 200.000 ευρώ ανά μεταφερόμενο πρόσωπο όταν τίθεται σε κίνδυνο ανθρώπινη ζωή. Επιπλέον, όλοι οι κατηγορούμενοι αντιμετώπιζαν κατηγορία βάσει του άρθρου 83 του Ν. 3386/2005 για παράνομη είσοδο, η οποία τιμωρείται με ελάχιστη ποινή φυλάκισης τριών μηνών και χρηματική ποινή τουλάχιστον 1.500 ευρώ.
Από τις υποθέσεις που παρακολουθήθηκαν στις 22/6, τρεις (3) κατέληξαν σε αθώωση, μία (1) σε καταδίκη, μία (1) αναβλήθηκε προκειμένου να ολοκληρωθεί η διαδικασία εκτίμησης της ηλικίας, καθώς ο κατηγορούμενος ισχυρίστηκε ότι είναι ανήλικος και συνεπώς η υπόθεση θα έπρεπε να παραπεμφθεί στο αρμόδιο Δικαστήριο Ανηλίκων, ενώ μία (1) υπόθεση που αφορούσε δύο κατηγορούμενους ολοκληρώθηκε με διαδικασία ποινικής διαπραγμάτευσης. Ένας κατηγορούμενος, ο οποίος δεν τελούσε υπό προσωρινή κράτηση, δεν παρέστη στη δίκη.
Από τις εφέσεις που παρακολουθήθηκαν στις 24/6, μία (1) κατέληξε σε αθώωση και πέντε (5) σε καταδίκες. Μία υπόθεση αναβλήθηκε κατόπιν αιτήματος σύμφωνα με το άρθρο 352 του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας, προκειμένου να δοθεί στον κατηγορούμενο η δυνατότητα να προσκομίσει ληξιαρχική πράξη γέννησης από την Αίγυπτο προς υποστήριξη του ισχυρισμού ότι ήταν ανήλικος κατά τον χρόνο τέλεσης της αποδιδόμενης πράξης. Το δικαστήριο θα αποφανθεί στη συνέχεια εάν η υπόθεση πρέπει να παραπεμφθεί στο αρμόδιο Δικαστήριο Ανηλίκων.
Νομική εκπροσώπηση
Οι κατηγορούμενοι ήταν παρόντες στο δικαστήριο και εκπροσωπήθηκαν από δικηγόρους του Human Rights Legal Project (HRLP) καθώς και από άλλους ιδιώτες δικηγόρους. Οι δικηγόροι του Human Rights Legal Project επέδειξαν υψηλό επίπεδο προετοιμασίας και γνώση της δικογραφίας. Κατά την ανάπτυξη των ισχυρισμών τους και καθ’ όλη τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας, βασίστηκαν κυρίως στο άρθρο 3 παρ. 3(ε) του Κώδικα Μετανάστευσης ως κύρια νομική βάση της υπεράσπισης. Το άρθρο 3 παρ. 3(ε) του Ν. 5038/2023 προβλέπει ότι:
«Οι διατάξεις του παρόντος Κώδικα δεν εφαρμόζονται σε: … (ε) δικαιούχους διεθνούς προστασίας και αιτούντες διεθνή προστασία κατά την έννοια της Σύμβασης της Γενεύης του 1951 περί του Καθεστώτος των Προσφύγων.»
Επικουρικά, η υπεράσπιση προέβαλε τον ισχυρισμό της κατάστασης ανάγκης και υποστήριξε ότι δεν υπήρχε δόλος παράνομης μεταφοράς, παρά μόνο συνέτρεχαν οι προϋποθέσεις της αυτομεταφοράς. Ειδικότερα, υποστήριξε ότι οι κατηγορούμενοι αναζητούσαν διεθνή προστασία και είχαν εγκαταλείψει τις χώρες καταγωγής τους λόγω πολέμου ή βάσιμου φόβου δίωξης, κατά την έννοια της Σύμβασης της Γενεύης του 1951.
Κατά τη διάρκεια της διαδικασίας, το δικαστήριο παρείχε στην υπεράσπιση επαρκή χρόνο για την εξέταση των μαρτύρων και την ανάπτυξη των ισχυρισμών της. Οι παρατηρήτριες δίκης κατέγραψαν επίσης ενεργή αλληλεπίδραση μεταξύ υπεράσπισης, εισαγγελικής αρχής και δικαστηρίου καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας.
Στις 24/6, η νομική εκπροσώπηση διέφερε μεταξύ των υποθέσεων. Ένας κατηγορούμενος εκπροσωπήθηκε από το Human Rights Legal Project (HRLP), ενώ οι υπόλοιποι εκπροσωπήθηκαν είτε από ιδιώτες δικηγόρους είτε από συνηγόρους διορισμένους από το δικαστήριο. Οι παρατηρήτριες διαπίστωσαν σημαντικές διαφοροποιήσεις ως προς την έκταση και την τεκμηρίωση των υπερασπιστικών ισχυρισμών. Ειδικότερα, ο δικηγόρος του HRLP και ένας ιδιώτης δικηγόρος ανέπτυξαν εκτενώς τους λόγους για τους οποίους οι εντολείς τους πληρούσαν τις προϋποθέσεις εφαρμογής του άρθρου 3, προσκόμισαν αποδεικτικά στοιχεία και σχετική νομολογία, ενώ τεκμηρίωσαν την έλλειψη δόλου, την απουσία οικονομικού οφέλους και την ύπαρξη κατάστασης ανάγκης. Αντιθέτως, σε άλλες υποθέσεις προσκομίστηκαν ελάχιστα ή και καθόλου αποδεικτικά στοιχεία προς υποστήριξη των ισχυρισμών της υπεράσπισης και τα νομικά επιχειρήματα παρουσιάστηκαν με ιδιαίτερα περιορισμένο και ανεπαρκώς προετοιμασμένο τρόπο.
Διερμηνεία
Παρασχέθηκε διερμηνεία καθ’ όλη τη διάρκεια των διαδικασιών. Ωστόσο, στην πλειονότητα των υποθέσεων της 24/6, η διερμηνεία πραγματοποιήθηκε μέσω διαδικασίας διπλής διερμηνείας, δηλαδή από τη μία γλώσσα στα αγγλικά και στη συνέχεια από τα αγγλικά στα ελληνικά.
Παρότι οι παρατηρητές δεν διαπίστωσαν σοβαρές δυσλειτουργίες στην επικοινωνία κατά τις παρακολουθούμενες ακροάσεις, η διπλή διερμηνεία ενέχει εγγενώς αυξημένο κίνδυνο ανακριβειών, παραλείψεων, απώλειας νοηματικών αποχρώσεων και περιορισμού της ουσιαστικής συμμετοχής του κατηγορουμένου στη διαδικασία. Οι κίνδυνοι αυτοί είναι ιδιαιτέρως σημαντικοί σε ποινικές διαδικασίες που επισύρουν ιδιαίτερα αυστηρές στερητικές της ελευθερίας ποινές, όπου η αποτελεσματική συμμετοχή προϋποθέτει ότι οι κατηγορούμενοι μπορούν να κατανοούν πλήρως και να παρακολουθούν τη διαδικασία που διεξάγεται εις βάρος τους.
Χρονική διάρκεια της διαδικασίας
Η διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας κρίθηκε επαρκής και επέτρεψε την ολοκλήρωση όλων των διαδικαστικών σταδίων. Τόσο η πρόεδρος του δικαστηρίου όσο και η εισαγγελέας παρείχαν επαρκή χρόνο στην υπεράσπιση για να εξετάσει μάρτυρες και να αναπτύξει τους ισχυρισμούς της σχετικά με τις αποδιδόμενες κατηγορίες. Οι μάρτυρες είχαν επίσης τη δυνατότητα να εκθέσουν αναλυτικά τα πραγματικά περιστατικά χωρίς εμφανείς διακοπές.
Οι εισαγγελικές προτάσεις ήταν δομημένες και αναλυτικές, εξετάζοντας τις ιδιαίτερες περιστάσεις κάθε κατηγορουμένου και λαμβάνοντας υπόψη την έννοια της διεθνούς προστασίας Η ακροαματική διαδικασία που κατέληξε σε καταδίκη διήρκεσε περίπου 30 λεπτά. Λαμβάνοντας υπόψη τη σοβαρότητα των κατηγοριών και τα σύνθετα νομικά ζητήματα που αναδείχθηκαν, η διάρκεια αυτή κρίνεται σχετικά σύντομη. Το γεγονός αυτό δημιουργεί προβληματισμό ως προς το κατά πόσο εξετάστηκαν επαρκώς όλα τα κρίσιμα πραγματικά περιστατικά και οι νομικοί ισχυρισμοί που προέβαλε η υπεράσπιση.
Ισχυρισμοί και ενστάσεις
Οι κύριοι ισχυρισμοί που προέβαλαν οι συνήγοροι υπεράσπισης αφορούσαν το άρθρο 3, συνοδευόμενοι από επιχειρήματα περί έλλειψης δόλου και κατάστασης ανάγκης στις περιπτώσεις όπου οι κατηγορούμενοι ισχυρίστηκαν ότι εξαναγκάστηκαν υπό την απειλή όπλων να οδηγήσουν το σκάφος. Κατά την ακροαματική διαδικασία δεν υποβλήθηκαν τυπικές δικονομικές ενστάσεις.
Κατά την παρακολούθηση της 24ης Ιουνίου, προβλήθηκαν διάφοροι νομικοί ισχυρισμοί και ενστάσεις. Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε στους ισχυρισμούς που βασίστηκαν στο άρθρο 3 του Ν. 5038/2023, το οποίο προβλέπει εξαίρεση από την ποινικοποίηση σε συγκεκριμένες περιπτώσεις που αφορούν πρόσφυγες και αιτούντες διεθνή προστασία.
Η υπόθεση στην οποία το Δικαστήριο εξέτασε εκτενέστερα την εφαρμογή του άρθρου 3 αφορούσε έναν Κούρδο Τούρκο σκηνοθέτη, εκπροσωπούμενο από το Human Rights Legal Project. Η υπεράσπιση υποστήριξε ότι ο κατηγορούμενος αντιμετώπιζε πραγματικό κίνδυνο πολιτικής δίωξης στην Τουρκία λόγω των πολιτικών του απόψεων και της καλλιτεχνικής-επαγγελματικής του δραστηριότητας. Προσκομίστηκαν έγγραφα που αποδείκνυαν προηγούμενες ποινικές διαδικασίες εις βάρος του και περιοριστικά μέτρα που του είχαν επιβληθεί από τις τουρκικές αρχές λόγω κατηγοριών περί αντι-κρατικής προπαγάνδας.
Οι παρατηρητές διαπίστωσαν ότι τόσο η εισαγγελέας όσο και το Δικαστήριο εξέτασαν εκτενώς τους ισχυρισμούς αυτούς, αμφισβητώντας αρχικά τη γνησιότητα και την αποδεικτική αξία εγγράφων που προέρχονταν από την Τουρκία και επιδιώκοντας να εξακριβώσουν κατά πόσο οι επικαλούμενοι κίνδυνοι αποδεικνύονταν επαρκώς. Η εισαγγελέας αναγνώρισε ότι αρχικά δυσκολευόταν να αποδεχθεί την εφαρμογή του άρθρου 3, επισημαίνοντας ότι ο άμεσος κίνδυνος δεν τεκμηριώνεται πάντοτε εύκολα στις περιπτώσεις Τούρκων υπηκόων. Ωστόσο, μετά την αξιολόγηση των αποδεικτικών στοιχείων, κατέληξε ότι ο κατηγορούμενος αντιμετώπιζε πραγματικό κίνδυνο πολιτικής δίωξης σε περίπτωση επιστροφής του στην Τουρκία και πρότεινε την εφαρμογή του άρθρου 3. Η υπεράσπιση συμφώνησε με τη συλλογιστική αυτή. Τελικώς, το Δικαστήριο αθώωσε τον κατηγορούμενο λόγω εύλογων αμφιβολιών.
Το άρθρο 3 προβλήθηκε επίσης σε υπόθεση Σύρου αιτούντος άσυλο. Η υπεράσπιση υποστήριξε ότι ο κατηγορούμενος εγκατέλειψε τη Συρία αφού η κατοικία του καταστράφηκε από βομβαρδισμούς, έζησε για αρκετά χρόνια στην Τουρκία και βρέθηκε αντιμέτωπος με πραγματικό κίνδυνο απέλασης πίσω στη Συρία μετά τη λήξη των εγγράφων ταυτοποίησής του στην Τουρκία. Η υπεράσπιση υποστήριξε ότι οι ενέργειές του συνιστούσαν αυτομεταφορά λόγω κατάστασης ανάγκης και όχι εγκληματική συμπεριφορά.
Οι παρατηρητές σημείωσαν ότι τόσο η εισαγγελέας όσο και το Δικαστήριο έδωσαν ιδιαίτερη έμφαση στη διαδικασία ασύλου του κατηγορουμένου. Η διαδικασία διεκόπη προκειμένου να αναζητηθεί και να εξεταστεί η αρχική απορριπτική απόφαση της Ελληνικής Υπηρεσίας Ασύλου. Το γεγονός αυτό εγείρει ανησυχίες σχετικά με τη φαινομενική εξάρτηση της ποινικής διαδικασίας από τη διαδικασία ασύλου. Η κρίση επί της ιδιότητας του πρόσφυγα εμπίπτει στην αρμοδιότητα των διοικητικών αρχών ασύλου, ενώ τα ποινικά δικαστήρια είναι επιφορτισμένα με την αξιολόγηση της ποινικής ευθύνης. Στο πλαίσιο εφαρμογής του άρθρου 3, το κρίσιμο ερώτημα είναι κατά πόσο ο κατηγορούμενος ενεργούσε υπό συνθήκες άμεσου κινδύνου κατά τον χρόνο τέλεσης της πράξης. Η υπερβολική εξάρτηση από εκκρεμείς ή προηγούμενες αποφάσεις ασύλου ενέχει τον κίνδυνο σύγχυσης δύο διακριτών νομικών διαδικασιών που εξυπηρετούν διαφορετικούς σκοπούς. Η εισαγγελέας τελικώς υποστήριξε ότι το άρθρο 3 δεν μπορεί να ερμηνεύεται τόσο ευρέως ώστε να εξαιρεί από την ποινική ευθύνη όλους τους Σύρους υπηκόους και επισήμανε ότι ο κατηγορούμενος είχε ήδη δημιουργήσει ζωή, εργασία και οικογενειακούς δεσμούς στην Τουρκία. Το Δικαστήριο απέρριψε τον ισχυρισμό.
Πρόσθετοι ισχυρισμοί αφορούσαν την έλλειψη των αντικειμενικών στοιχείων του αδικήματος, την απουσία οικονομικού οφέλους ή κέρδους, καθώς και την επίκληση κατάστασης ανάγκης ή έκτακτης ανάγκης. Οι ισχυρισμοί αυτοί απορρίφθηκαν.
Αποδεικτικά στοιχεία
Η παρατηρήτρια της δίκης επισημαίνει ότι σε πολλές ποινικές υποθέσεις που σχετίζονται με τη μετανάστευση, τα δικαστήρια καλούνται να αξιολογήσουν κατηγορίες περί παράνομης μεταφοράς με βάση ιδιαίτερα περιορισμένο αποδεικτικό υλικό. Αυτό ενδέχεται να δημιουργεί δυσχέρειες ως προς τη διασφάλιση ότι η ποινική ευθύνη θεμελιώνεται σύμφωνα με το απαιτούμενο αποδεικτικό πρότυπο και την αρχή του τεκμηρίου αθωότητας. Στις περιπτώσεις αυτές, ιδιαίτερη προσοχή πρέπει να δίδεται στην ποιότητα, αξιοπιστία και επάρκεια των αποδεικτικών στοιχείων που τίθενται ενώπιον του Δικαστηρίου.
Η παρατηρήτρια σημειώνει επίσης ότι κατά τη διάρκεια της διαδικασίας τέθηκαν ζητήματα σχετικά με τη διαθεσιμότητα αποδεικτικών στοιχείων που να στηρίζουν τους ισχυρισμούς των κατηγορουμένων ως προς τη χώρα καταγωγής τους και την ανάγκη διεθνούς προστασίας. Παρότι η εξέταση των πραγματικών περιστατικών αποτελεί ουσιώδες στοιχείο κάθε νομικής αξιολόγησης, πρέπει να αναγνωριστεί ότι οι αιτούντες άσυλο συχνά αντιμετωπίζουν σοβαρά πρακτικά και νομικά εμπόδια στην απόκτηση εγγράφων από τις χώρες καταγωγής τους. Πρόσωπα που διαφεύγουν ένοπλες συγκρούσεις, διώξεις ή σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων ενδέχεται να αδυνατούν να επικοινωνήσουν με ασφάλεια με τις αρχές της χώρας τους, να αποκτήσουν επίσημα έγγραφα ή να συγκεντρώσουν άλλα αποδεικτικά στοιχεία.
Για τον λόγο αυτό, το διεθνές προσφυγικό δίκαιο και το δίκαιο της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναγνωρίζουν ότι οι αιτούντες διεθνή προστασία δεν είναι πάντοτε σε θέση να τεκμηριώσουν τους ισχυρισμούς τους αποκλειστικά μέσω εγγράφων. Η αξιολόγηση των σχετικών ισχυρισμών απαιτεί, επομένως, συνολική εκτίμηση των δηλώσεων του αιτούντος, των ιδιαίτερων περιστάσεων της υπόθεσης και των επίκαιρων πληροφοριών για τη χώρα καταγωγής. Στο πλαίσιο αυτό, η απουσία εγγράφων δεν θα πρέπει αυτομάτως να υπονομεύει την αξιοπιστία ενός αιτούντος άσυλο, ιδίως όταν η απόκτησή τους είναι αντικειμενικά αδύνατη ή θα εξέθετε τον ίδιο ή τα μέλη της οικογένειάς του σε κίνδυνο.
Παράλληλα, πρέπει να υπογραμμιστεί ότι η ουσιαστική εξέταση μιας αίτησης ασύλου ανήκει στην αρμοδιότητα της Υπηρεσίας Ασύλου σε πρώτο βαθμό και της Αρχής Προσφυγών σε δεύτερο βαθμό, οι οποίες διαθέτουν την ειδική αρμοδιότητα και εξειδίκευση για την αξιολόγηση αιτημάτων διεθνούς προστασίας σύμφωνα με το εθνικό, ευρωπαϊκό και διεθνές δίκαιο. Οι αρχές αυτές είναι υπεύθυνες για την εκτίμηση της αξιοπιστίας των αιτούντων, των κινδύνων που ενδέχεται να αντιμετωπίσουν σε περίπτωση επιστροφής και της ανάγκης παροχής διεθνούς προστασίας. Παρότι τα ποινικά δικαστήρια ενδέχεται να χρειάζεται να εξετάσουν ζητήματα διεθνούς προστασίας κατά την εφαρμογή σχετικών διατάξεων του ποινικού δικαίου, η κύρια αρμοδιότητα για την ουσιαστική αξιολόγηση μιας αίτησης ασύλου ανήκει στις αρμόδιες διοικητικές αρχές. Η διάκριση αυτή είναι ουσιώδης για τη διατήρηση των διακριτών ρόλων της ποινικής και της διοικητικής διαδικασίας, καθώς και για τη διασφάλιση της ασφάλειας δικαίου και της συνέπειας κατά την αξιολόγηση αιτημάτων διεθνούς προστασίας.
Κατά τις ακροαματικές διαδικασίες της 24ης Ιουνίου, ιδίως στις υποθέσεις που υποστηρίχθηκαν από το Human Rights Legal Project και έναν ιδιώτη συνήγορο, προσκομίστηκαν έγγραφα προς υποστήριξη των ισχυρισμών της υπεράσπισης. Στις υπόλοιπες υποθέσεις, ωστόσο, υποβλήθηκαν ελάχιστα αποδεικτικά στοιχεία πέραν του περιεχομένου της δικογραφίας.
Οι παρατηρητές σημειώνουν περαιτέρω ότι η επιμονή του Δικαστηρίου να αναζητήσει και να εξετάσει την απόφαση ασύλου του Σύρου κατηγορουμένου, καθώς και η σε βάθος διερεύνηση των αιτημάτων διεθνούς προστασίας των κατηγορουμένων προκειμένου να κριθεί η εφαρμογή του άρθρου 3, αναδεικνύει την ανάγκη διατήρησης σαφούς διάκρισης μεταξύ της διαδικασίας ασύλου και της ποινικής διαδικασίας. Παρότι οι αποφάσεις ασύλου μπορούν να παρέχουν χρήσιμα πραγματικά στοιχεία, η ποινική ευθύνη πρέπει να αξιολογείται αυτοτελώς και με βάση τα κριτήρια που διέπουν την ποινική διαδικασία. Η επαναλαμβανόμενη εστίαση του Δικαστηρίου στον διοικητικό φάκελο ασύλου κινδύνευε να συγχέει τις δύο διαδικασίες και υποδήλωνε ότι το ποινικό δικαστήριο, σε κάποιο βαθμό, προέβαινε σε αξιολόγηση ζητημάτων που ανήκουν κατεξοχήν στην αρμοδιότητα της διοικητικής διαδικασίας ασύλου.
Οι παρατηρητές σημείωσαν επίσης ότι αφιερώθηκε σημαντικός χρόνος στην εξέταση του κατά πόσο τα έγγραφα που αποδείκνυαν την εκκρεμή ποινική διαδικασία κατά του κατηγορουμένου στην Τουρκία αποτελούσαν πρωτότυπα έγγραφα, λόγω της απουσίας επίσημων σφραγίδων στα μεταφρασμένα αντίγραφα. Παρότι η διαπίστωση της γνησιότητας αποτελεί θεμιτό αντικείμενο ελέγχου, η υπερβολική έμφαση στις τυπικές ελλείψεις κινδύνευε να επισκιάσει τη σημαντική αποδεικτική αξία των εγγράφων που στήριζαν τους ισχυρισμούς του κατηγορουμένου περί πολιτικής δίωξης. Τελικώς, φαίνεται ότι το Δικαστήριο έλαβε υπόψη την ουσία των αποδεικτικών στοιχείων, γεγονός που συνέβαλε στην αθώωση του κατηγορουμένου λόγω εύλογων αμφιβολιών.
Μάρτυρες
Μόνο σε δύο υποθέσεις κλήθηκαν μάρτυρες από την υπεράσπιση. Το Δικαστήριο τους παρείχε τη δυνατότητα να καταθέσουν, ενώ η επικοινωνία με το Δικαστήριο διευκολύνθηκε μέσω διερμηνέων που είχαν εξασφαλίσει οι συνήγοροι υπεράσπισης. Η διερμηνεία επέτρεψε στους μάρτυρες να παρουσιάσουν την κατάθεσή τους και να απαντήσουν στις ερωτήσεις που τους τέθηκαν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας.
Κατά την παρακολούθηση της 24ης Ιουνίου, οι παρατηρητές εξέφρασαν ιδιαίτερη ανησυχία για την πλήρη απουσία εξέτασης μαρτύρων. Δεδομένης της σοβαρότητας των κατηγοριών και των ιδιαίτερα αυστηρών ποινών που διακυβεύονταν, η απουσία προφορικής αποδεικτικής διαδικασίας εγείρει ερωτήματα ως προς το κατά πόσο τα δικαστήρια είναι σε θέση να προβαίνουν σε πλήρη και εξατομικευμένη αξιολόγηση των πραγματικών περιστατικών κάθε υπόθεσης. Η σχεδόν αποκλειστική εξάρτηση από το περιεχόμενο της δικογραφίας περιορίζει τη δυνατότητα κατ’ αντιμωλία εξέτασης των αποδεικτικών στοιχείων και ενδέχεται να υπονομεύει την αποτελεσματική άσκηση των δικαιωμάτων υπεράσπισης, όπως κατοχυρώνονται στο άρθρο 6 της ΕΣΔΑ.
Αποφάσεις και Ποινές
Κατά τη διαδικασία της 22ας Ιουνίου, σε δύο υποθέσεις η εισαγγελέας εξέφρασε σοβαρές επιφυλάξεις ως προς τη στοιχειοθέτηση της ενοχής των κατηγορουμένων και διέκοψε τη συνεδρίαση για περίπου μιάμιση ώρα πριν υποβάλει την πρόταση της. Στη μία υπόθεση πρότεινε την αθώωση του κατηγορουμένου. Στη δεύτερη, μολονότι τελικώς πρότεινε την ενοχή, η πρότασή της ανέδειξε σημαντικές αμφιβολίες ως προς την ποινική ευθύνη του κατηγορουμένου. Στην τελευταία αυτή υπόθεση, το Δικαστήριο τελικώς αθώωσε τον κατηγορούμενο, χωρίς όμως να παραθέσει σαφή αιτιολογία ούτε να θεμελιώσει την απόφασή του στην εφαρμογή του άρθρου 3 παρ. 3(ε) του Κώδικα Μετανάστευσης.
Η μοναδική καταδικαστική απόφαση που παρακολουθήθηκε εκδόθηκε έπειτα από ακροαματική διαδικασία διάρκειας περίπου τριάντα λεπτών, γεγονός που δημιουργεί ανησυχίες ως προς την ποιότητα και την πληρότητα της δικαστικής εξέτασης. Δεδομένης της βαρύτητας της ποινής που επιβλήθηκε, οι συνθήκες αυτές εξακολουθούν να εγείρουν προβληματισμούς σχετικά με το βάθος της δικαστικής αξιολόγησης.
Παράλληλα, η παρατηρήτρια σημειώνει ότι και οι ακροαματικές διαδικασίες που κατέληξαν σε αθώωση ήταν σχετικά σύντομες. Ωστόσο, στις υποθέσεις αυτές η διαδικασία επικεντρώθηκε κυρίως στις ατομικές περιστάσεις των κατηγορουμένων, ιδίως στην ιδιότητά τους ως αιτούντων διεθνή προστασία και στην εφαρμογή του άρθρου 3 παρ. 3(ε) του Κώδικα Μετανάστευσης. Επιπλέον, το περιορισμένο αποδεικτικό υλικό στις συγκεκριμένες υποθέσεις φαίνεται ότι συνέβαλε σε μια πιο άμεση αξιολόγηση των πραγματικών και νομικών ζητημάτων. Παρότι η σχετικά σύντομη διάρκεια των διαδικασιών αυτών δεν προκαλεί τις ίδιες ανησυχίες με την καταδικαστική απόφαση, αναδεικνύει τη σημασία της διασφάλισης ότι κάθε απόφαση, είτε αθωωτική είτε καταδικαστική, στηρίζεται σε επαρκώς ενδελεχή εξέταση όλων των σχετικών αποδεικτικών στοιχείων και περιστάσεων.
Οι ανησυχίες που απορρέουν από τη μοναδική καταδικαστική απόφαση ενισχύονται περαιτέρω από τη σοβαρότητα της επιβληθείσας ποινής, ήτοι δέκα έτη κάθειρξης προς έκτιση. Δεδομένων των ιδιαίτερα σοβαρών συνεπειών μιας τέτοιας ποινής, είναι κρίσιμο οι σχετικές διαδικασίες να διασφαλίζουν ουσιαστικές δικονομικές εγγυήσεις και ολοκληρωμένη αξιολόγηση των αποδεικτικών στοιχείων. Σε ευρύτερο επίπεδο, η επιβολή μακροχρόνιων στερητικών της ελευθερίας ποινών σε υποθέσεις που σχετίζονται με τη μετανάστευση εξακολουθεί να εγείρει ερωτήματα ως προς το κατά πόσο οι ποινές αυτές εξυπηρετούν πράγματι τον σωφρονιστικό και επανενταξιακό σκοπό της ποινής, ιδίως όταν αφορούν πρόσωπα που ενδέχεται τα ίδια να χρήζουν διεθνούς προστασίας και όταν η αποδεικτική βάση της ποινικής ευθύνης είναι περιορισμένη. Οι προβληματισμοί αυτοί απαιτούν συνεχή αξιολόγηση υπό το πρίσμα της αρχής της αναλογικότητας, της εξατομικευμένης απονομής δικαιοσύνης και των θεμελιωδών σκοπών της ποινικής κύρωσης.
Κατά την παρακολούθηση της 24ης Ιουνίου, από τις έξι εφέσεις που εξετάστηκαν, μία κατέληξε σε αθώωση και πέντε σε καταδίκη. Η παρατηρήτρια χαιρετίζει την αθώωση του Τούρκου κατηγορουμένου και αξιολογεί θετικά την εκτενή εξέταση του ισχυρισμού βάσει του άρθρου 3 τόσο από την εισαγγελέα όσο και από το Δικαστήριο. Η συγκεκριμένη υπόθεση κατέδειξε διάθεση ουσιαστικής ενασχόλησης με σύνθετα πραγματικά περιστατικά και εξατομικευμένη αξιολόγηση του κινδύνου που αντιμετώπιζε ο κατηγορούμενος.
Παράλληλα, όλοι οι υπόλοιποι κατηγορούμενοι καταδικάστηκαν και οι διάφοροι ισχυρισμοί και ενστάσεις που προέβαλε η υπεράσπιση απορρίφθηκαν.
Εισαγγελική συλλογιστική
Η εισαγγελέας προέβη σε λεπτομερή και εξατομικευμένη αξιολόγηση της ποινικής ευθύνης των κατηγορουμένων, επιδεικνύοντας επίγνωση των ιδιαίτερων ευαλωτοτήτων και αναγκών προστασίας που ενδέχεται να ανακύπτουν σε υποθέσεις που αφορούν αιτούντες διεθνή προστασία. Η προσέγγιση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς αποτυπώνει ευαισθησία απέναντι στη διάσταση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων στις ποινικές διαδικασίες που σχετίζονται με τη μετανάστευση και προάγει την εξατομικευμένη αξιολόγηση κάθε υπόθεσης.
Καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας, το άρθρο 3 παρ. 3(ε) του Κώδικα Μετανάστευσης ερμηνεύθηκε υπό το πρίσμα της Σύμβασης της Γενεύης του 1951 για το Καθεστώς των Προσφύγων και του σχετικού ενωσιακού πλαισίου για το άσυλο, γεγονός που καταδεικνύει προσπάθεια εφαρμογής της εθνικής ποινικής νομοθεσίας κατά τρόπο συμβατό με το διεθνές και το ενωσιακό δίκαιο, ιδίως όταν η ποινική ευθύνη διασταυρώνεται με το δικαίωμα αναζήτησης διεθνούς προστασίας.
Η παρατηρήτρια επισημαίνει ότι είναι σημαντικό οι δικαστικοί λειτουργοί, συμπεριλαμβανομένων των εισαγγελέων και των δικαστών, να προσεγγίζουν υποθέσεις που αφορούν αιτούντες άσυλο και πρόσφυγες με επίγνωση των συνθηκών που ενδέχεται να τους οδήγησαν να εγκαταλείψουν τις χώρες καταγωγής τους. Παρότι οι δικαστικές αποφάσεις πρέπει να βασίζονται στον νόμο και στα αποδεικτικά στοιχεία, η κατανόηση της πραγματικότητας που αντιμετωπίζουν οι αιτούντες διεθνή προστασία συμβάλλει στην αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και στη διασφάλιση ότι οι σχετικές διατάξεις ερμηνεύονται και εφαρμόζονται σύμφωνα με τα διεθνή πρότυπα προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων.
Ταυτόχρονα, η εισαγγελέας επιχείρησε να αξιολογήσει ορισμένες πτυχές των ισχυρισμών διεθνούς προστασίας των κατηγορουμένων προκειμένου να κρίνει εάν ήταν εφαρμοστέο το άρθρο 3 παρ. 3(ε). Παρότι τέτοιες εκτιμήσεις μπορεί να είναι συναφείς στο πλαίσιο της ποινικής διαδικασίας, θα πρέπει να επισημανθεί ότι η κύρια αρμοδιότητα για την ουσιαστική εξέταση των αιτημάτων ασύλου ανήκει στις αρμόδιες διοικητικές αρχές ασύλου, στο πλαίσιο ειδικής διοικητικής διαδικασίας που έχει σχεδιαστεί για τον σκοπό αυτό.
Ωστόσο, κρίνεται ως θετικό ότι η εισαγγελέας έλαβε υπόψη τις βασικές αρχές του προσφυγικού δικαίου κατά την αξιολόγηση της ποινικής ευθύνης. Τα ποινικά δικαστήρια και οι εισαγγελικές αρχές καλούνται ολοένα και συχνότερα να επιλύσουν υποθέσεις όπου το εθνικό ποινικό δίκαιο αλληλεπιδρά με το διεθνές προσφυγικό δίκαιο και το ενωσιακό δίκαιο ασύλου. Στις περιπτώσεις αυτές είναι ουσιώδες οι δικαστικοί λειτουργοί να λαμβάνουν υπόψη τις εφαρμοστέες διεθνείς συμβάσεις, την ενωσιακή νομοθεσία και τη σχετική νομολογία, ώστε οι ποινικές διαδικασίες να μη θίγουν τα δικαιώματα που αναγνωρίζονται στους αιτούντες και δικαιούχους διεθνούς προστασίας. Μια τέτοια προσέγγιση ενισχύει την ασφάλεια δικαίου, προάγει τη συνοχή μεταξύ διαφορετικών κλάδων του δικαίου και συμβάλλει στην αποτελεσματική προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων.
Κατά την παρακολούθηση της 24ης Ιουνίου, διαπιστώθηκε μια γενικότερα πιο εξατομικευμένη εισαγγελική προσέγγιση σε σχέση με προηγούμενες παρακολουθήσεις. Σε αρκετές εφέσεις, η εισαγγελέας πρότεινε τη μετατροπή της βαρύτερης ποινής κάθειρξης (25 ετών), που είχε επιβληθεί πρωτοδίκως, σε ποινή φυλάκισης, μειώνοντας σημαντικά τον πραγματικό χρόνο έκτισης της ποινής. Παράλληλα, αξιολόγησε τις προσωπικές περιστάσεις των κατηγορουμένων και τη συμπεριφορά τους κατά τη διάρκεια της κράτησης, προτείνοντας την αναγνώριση ελαφρυντικών, όπως η εκπαίδευση και η εργασία εντός του σωφρονιστικού καταστήματος. Την ίδια στιγμή, η εισαγγελική προσέγγιση ως προς τους ισχυρισμούς του άρθρου 3 διαφοροποιήθηκε σημαντικά μεταξύ των υποθέσεων. Ενώ υποστήριξε την εφαρμογή του άρθρου 3 στην περίπτωση του Τούρκου κατηγορουμένου, κρίνοντας ότι αντιμετώπιζε πραγματικό κίνδυνο πολιτικής δίωξης, παρόμοιοι ισχυρισμοί σε άλλες υποθέσεις, μεταξύ των οποίων και εκείνη Σύρου αιτούντος άσυλο, απορρίφθηκαν με το σκεπτικό ότι η σχετική εξαίρεση πρέπει να ερμηνεύεται στενά.
Γενικές παρατηρήσεις και συμπεράσματα
Οι παρατηρήτριες διαπίστωσαν ότι το Δικαστήριο της Σάμου κατέβαλε ουσιαστικές προσπάθειες για την τήρηση των εγγυήσεων της δίκαιης δίκης. Οι διαδικασίες που παρακολουθήθηκαν ήταν γενικά συμβατές με τις βασικές δικονομικές εγγυήσεις, περιλαμβανομένης της εξατομικευμένης αξιολόγησης των περιστάσεων κάθε κατηγορουμένου και της ουσιαστικής εξέτασης των αποδεικτικών στοιχείων και των νομικών ζητημάτων που αναδείχθηκαν κατά την ακροαματική διαδικασία.
Το άρθρο 6 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αποτελεί θεμελιώδη εγγύηση, επιβάλλοντας στα δικαστήρια να διασφαλίζουν τα δικαιώματα δίκαιης δίκης σύμφωνα με τη Σύμβαση και τη σχετική νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Παρότι τα πρότυπα αυτά πρέπει να εφαρμόζονται σταθερά ως μέρος της συνήθους δικαστικής πρακτικής, οι προσπάθειες που παρατηρήθηκαν κατά τις συγκεκριμένες ακροαματικές διαδικασίες για τη διασφάλιση ουσιαστικής και ολοκληρωμένης εξέτασης των υποθέσεων συνιστούν θετική εξέλιξη για την προστασία των δικαιωμάτων δίκαιης δίκης.
Ταυτόχρονα, σε ορισμένες από τις διαδικασίες που παρακολουθήθηκαν προέκυψαν εντάσεις μεταξύ της εισαγγελέως και της προεδρεύουσας δικαστού αφενός και των συνηγόρων υπεράσπισης αφετέρου. Οι διαφωνίες αυτές αφορούσαν κυρίως δικονομικά και νομικά ζητήματα που αναδείχθηκαν κατά τη διαδικασία. Αν και τέτοιες αντιπαραθέσεις δεν είναι ασυνήθιστες στις κατ’ αντιμωλία διαδικασίες, αναδεικνύουν τη σημασία διατήρησης κλίματος αμοιβαίου σεβασμού και διασφάλισης ότι οι συνήγοροι υπεράσπισης μπορούν να αναπτύσσουν αποτελεσματικά τα επιχειρήματά τους χωρίς αδικαιολόγητους περιορισμούς, σύμφωνα με τις αρχές της ισότητας των όπλων και του δικαιώματος αποτελεσματικής υπεράσπισης.
Ωστόσο, εξακολουθούν να υφίστανται ανησυχίες ως προς το κατά πόσο όλες οι εγγυήσεις δίκαιης δίκης τηρήθηκαν πλήρως στην υπόθεση του μοναδικού κατηγορουμένου που τελικώς καταδικάστηκε. Η ακροαματική διαδικασία διήρκεσε περίπου τριάντα λεπτά. Δεδομένης της σοβαρότητας των κατηγοριών και των νομικών ζητημάτων που ανέκυψαν, η διάρκεια αυτή φαίνεται σχετικά περιορισμένη. Το γεγονός αυτό δημιουργεί ερωτήματα ως προς το κατά πόσο εξετάστηκαν επαρκώς όλα τα κρίσιμα πραγματικά περιστατικά, τα αποδεικτικά στοιχεία και οι νομικοί ισχυρισμοί που προέβαλε η υπεράσπιση.
Περαιτέρω, γεννώνται ερωτήματα σχετικά με το κατά πόσο τηρήθηκε πλήρως η αρχή του τεκμηρίου αθωότητας καθ’ όλη τη διάρκεια της διαδικασίας. Σύμφωνα με την αρχή αυτή, κάθε εύλογη αμφιβολία ως προς την ενοχή του κατηγορουμένου πρέπει να λειτουργεί υπέρ αυτού (in dubio pro reo). Υπό το πρίσμα των επιφυλάξεων και των αμφιβολιών που εκφράστηκαν κατά τη διάρκεια της ακροαματικής διαδικασίας, παραμένει ασαφές γιατί οι αμφιβολίες αυτές δεν οδήγησαν τελικώς σε ευνοϊκότερη αξιολόγηση της υπόθεσης του κατηγορουμένου. Η απουσία σαφούς αιτιολογίας στην απόφαση του Δικαστηρίου δυσχεραίνει την αξιολόγηση του βαθμού στον οποίο οι προβληματισμοί αυτοί ελήφθησαν υπόψη κατά την έκδοση της τελικής κρίσης.